Ka "Valentine's Day" balei bala Rakhe ia ka?
By: Farlando Diengdoh
Haba nga pule ia ki kotkhubor ha kane ka taiew, nga iohi bun ki jingthoh shaphang katei sngi kyrpang jong ka jingieit. Nga kwah hangne ban iabynrap lem katkum ka jingiohlum jingtip jongnga shaphang katei ka sngi, balei bala rakhe iaka kum ka sngi kyrpang jong ka Jingieit.
Ki don shibun ki khana shaphang ka jingsdang jongka tei ka sngi. Don kiba ong ba la sdang iakane ka jingrakhe namar uwei u Lyngdoh Niam u St Valentine, uba dei u Nong Rome, uba la long u martyr da kaba um shym la treh ban iehnoh ia ka jingngeit Khrstan. U la khlad noh ha ka 14 tarik U Rymphang jong u snem 269 H.K., kane kajuh ka sngi hi bala rakhe ia ka sngi jong ka Jingieit. Don ruh ka jingong ba u St Valentine u la iehnoh ia kawei ka jingthoh khatduh jong u naka bynta ka khun jong u nongap byndi, kaba la long ka paralok bajan jong u haka por ba u shah set byndi, ia kaba la soi "na i Valentine jongphi" (From Your Valentine), kine ki kyntien ki long ki kyntien ba ngi ju pyndonkam bha ban ia phah khubor jingieit. Don ruh ka jingong ba une u St. Valentine ula trei kum u Lyngdoh Niam ha ka Templ ha ka por jingsynshar jong u Patsha Claudius. Une u patsha u la set byndi ia u Valentine namar u la palat ia ki hukum jong u. Ha u snem 469 H.K. u Pope Gelasius u la buh kyrpang ia katei ka sngi, 14 tarik u Rymphang kum ka sngi ban kynmaw burom ia u St. Valentine.
Suki suki, ka 14 tarik u Rumphang kala kylla long ka sngi ban ia ai khubor Jingieit kylliang iwei ia iwei, bad u St. Valentine la niew kum u kpa jong ka Jingieit. Ia katei ka sngi la rakhe da kaba phah da ki Poetry, ki jingai sngewbha kum ki syntiew. Ka judon ruh ki jingiakynduhlang ban ialeh sngewbha.
Ha Ri Amerika, la tip ba i mem Esther Howland i long iba nyngkong eh ban phah ia ki Valentine card. Ha iew ha hat la pynrung ia kine ki card ha u snem 1800, bad mynta kumba ngi tip baroh ba ka iew die ia kine ki card kala nang heh bha. Ha ka Shnong Loveland, Colorado, ka Post Office ka bunkam bha ha ki por ba jan jong ka 14 tarik u Rymphang, lehse Hangne ha Shillong ruh kalong kumjuh hi. Ka mynsiem jong ka jingbha kala bteng haba ia ki "Valentines" la phah da ki kyntien ba shoh jingieit, bad kumjuh ki khynnah ki ia ai card Valentine ha ki Skul.
Ha ki por ba mynshuwa ha Hima Rome ka 14 tarik u Rynphang la niew kum ka sngi shuti ban burom ia ka Juno. Ka Juno kadei ka Mahadei jong ki blei Rom. Ki nong Rome ki tip iaka kum ka blei jong ki kynthei bad jong ka jingshongkurim. Ka sngi kaba bud, kata ka 15 tarik u Rymphang, la sdang iaka jingkhawai niam ba ki khot Lupercalia.
Kumjuh ka jingim jong ki khynnah samla kynthei bad shynrang la jupyniakhlad. Hynrei, kawei na ki dustur iaki khynnah samla ha katei ka jingkhawai ka long ban thoh kyrteng. Ha shuwa ban sdang ia ka jingkhawai Lupercalia ia ka kyrteng jong ki khynnah samla kynthei ha Nong Rome la thoh ha ki lynkhot jingthoh bad la thep ha ki khiew. Hadien kata Uwei pa uwei u khynnah samla shynrang un sei iwei i lyngkhot na kita ki khiew, bad kata ka samla kan long paralok bad u ha kata ka jingialehkmen. Don teng teng kane ka jingpynhap jur ka pynlong ia ki shijur ban neh baroh shisnem, nangta kin ia ieit, bad hadien patde ki ia shong kurim.
Ha ka por jingsynshar jong u patsha Claudius II Ka Hima Rome ka don hapdeng ki jingiaumsnam bad ki Thma. U Patsha Claudius ula iakynduh jingeh ia kaban ioh Shipai nakabynta ki kynhun shipai jongu. U ngeit ba ki Rangbah nong Rome kim kwah ban iehnoh iala ki baieit bathoin, kiba haiing hasem lajong. Kumta une u patsha ula pynduh ia baroh ki jing iateh ktien bad ki jingpynshong kurim. Ka dei ha katei ka juhka por ba u Lyngdoh Niam u St Valentine u la long Lyngdoh ha Rome. Ma u lem bad u St Marius ki iarap ia ki martyr Khristan bad kumjuh ki pyn iashongkurim sop sop ia ki bun jur, bad na kabynta kane ka kam ba bha jong u Valentine la rah ia u sha ki nong peit ia ka Hima Rome, kiba la rai pyniap ia u da kaba shu bom da ki dieng, bad kumjuh ruh da kaba khrai ia ka khlieh jong u. U la dei ban mad ia katei ka jingsaja haka 14 tarik u Rymphang jong u snem 269/70 H.K. Ha kata ka por kumba la ong hynne ba ka don ka dustur ha ka jingkhawai Lupercalia ban ia jiedkyrteng.
Ki pastor jong ka Balang Khristan ha kito ki por ki la pynduh noh ia ki jinglehniam da ki jingngeit rim ha kaba kila pynlong ia ka tei ka jingkhawai da kaba pynkylla ia ki kyrteng jong ki blei sha ki kyrteng jong ki Lyngdoh. Kumta haba ia ka jingkhawai Lupercalia ka julong ha u bnai Rymphang kumta ka i kumba ki la jied ia ka kyrteng jong u St. Valentine nakabynta kane ka jingkhawai.
Khyndiat nga kwah ban pashat jingmut ia ka Histori lyngkot jong utei u Lyngdoh Niam (Priest) U St. Valentine Kumne harum:
Ka kyrteng jong u ka long Valentine, U im ha Rome ha ka spah snem kaba lai. Ha kata ka por ia ka Hima Rome la Synshar da u Patsha Claudius, U valentine um shym la sngewbah ia utei u patsha, bad bun ruh kiwei ki sngew kumjuh.
Hadien ba u patsha ula pynmih ia ka hum ban nym shah shuh ban shongkurim une u Lyngdoh u ju pyniathoh sop sop. Shu mutdur maphi ki don ha kawei ka kamra ka barit ha ka jingshai tang jong is sharak rit tang laingut ma u lem bad ki shijur. Ki shu ia pasiaw ia ki jingsmai iathoh da kaba sngapthuh artad ioh ki iohsngew ki shipai Rome, dei ha kawei kaba kum kata ka mied ba ki ionsngew ia ki jingsawa kyrdem kjat ki shipai. U Valentine u la kem tieng, hynrei donbok ba kita ki shijur kiba u dang shudep pyniathoh ki ioh laitnoh, ma u pat u la shah kem. La set byndi ia u, ladei ban rai iap ia u, ula pyrshang ban pynkmen ialade. Ka don kawei kaei kaei kaba phylla, ha kaba ki samla ki wan ban peit ia u sha byndi. Ki ai ki syntiew, ki jingthoh sha u. Ki kwah ia u ba un tip ba ki ruh ki ngeit ia ka Jingieit.
I wei nakine ki khynnah samla idei i khun jong u nongapbyndi. U Kpa jongka u la shah iaka ban wan peit ia u sha kata ka byndi. Don teng teng ba ki ia shongkai da ki kynta ban ia kren. Ka mynjur ia u ba u la leh ia ka ba bha eh ban pyrshah ia u patsha da kaba pyniathoh ia ki briew. Ha kata ka sngi ba u dei ban shah iap, u la iehnoh iwei i lyngkdop ban khublei khatduh iaka nakabynta ka jingialong paralok jongi, ha kaba u la soi ruh "Da ka jingieit na i Valentine jongphi" (Love From Your Valentine). Dei ha katei ka sngi ba u thoh ia ita i jingthoh ba u la khlad noh.
Mynta kumba ngi tip ba baroh ngi ia rakhe ia kane ka sngi jong ka jingieit. Lada ngi pyrkhat shaphang u Patsha Claudius, ngi kynmaw kumno ba u la pyrshang ban long u mawjunthud jong ka jingieit, hynrei ngi dei ban kmen namar--Ia ka jingieit yn ym lah ban pynduh, "Ka Jingieit Ka iahshah slem"
~~||~~||~~